Η αφορμή για το αφιέρωμα αυτό δόθηκε στις 24 Μαρτίου 2026, παρακολουθώντας με βουρκωμένα μάτια τη σχολική γιορτή του 9ου Δημοτικού Σχολείου Κοζάνης για την Εθνική μας Επέτειο, που μετέφερε το μεγαλείο του 1821 . Θέλω να συγχαρώ το Σχολείο και τους συντελεστές της γιορτής για την εξαιρετική διοργάνωση , ιδιαιτέρως δε τους εκπαιδευτικούς κ. Περιστέρα Κάτανα και κ. Στέργιο Σιουτόπουλο που είχαν την επιμέλεια της γιορτής. Ιδιαίτερη συγκίνηση ένιωσα καμαρώνοντας την εγγονή μου και όλα τα παιδιά, μαθητές και μαθήτριες της ΣΤ’ Τάξης , τα οποία με τη συμμετοχή τους και την απόδοσή τους τίμησαν τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους». Η δική τους παρουσία ήταν το έναυσμα για να συνθέσω – με βάση την παράστασή τους, το βιβλίο Ιστορίας της τάξης τους και άλλες πηγές- αυτό το χρονικό, ως ελάχιστο φόρο τιμής στα 200 χρόνια από την Έξοδο , για να τιμήσουμε τους ήρωες, αλλά και τους δικούς μας ανθρώπους, όπως τον Κασομούλη από την Κοζάνη και τα «Παιδιά της Σαμαρίνας», που πότισαν με το αίμα τους αυτό το χώμα . Ένα χρέος τιμής και ένα «προσκύνημα» στην Ιερή Πόλη του Μεσολογγίου.
1. Η Πολιτική κατάσταση και η καταστροφή στο Πέτα.(1822)
Η ιστορία, πριν φθάσουμε στο Μεσολόγγι. ξεκινά από μια οδυνηρή ήττα. Το 1822, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ο Φαναριώτης πολιτικός και πρώτος Πρόεδρος του Εκτελεστικού (ο «Πρωθυπουργός» της εποχής) επιδιώκοντας στρατιωτική δόξα, ηγήθηκε της εκστρατείας προς την Άρτα. Στις 4 Ιουλίου 1822, στο Πέτα ( οκτώ χιλιόμετρα από την Άρτα) , οι ελληνικές δυνάμεις και το Τάγμα των Φιλελλήνων υπέστησαν βιβλική καταστροφή από τους Τούρκους. Με τον δρόμο προς τη Στερεά ανοιχτό, το Μεσολόγγι έγινε ο επόμενος στόχος. Μέρος των αποδεκατισμένων ελληνικών δυνάμεων κατάφερε να φτάσει στο Μεσολόγγι και βάλθηκε να το οχυρώνει, ώστε να καθυστερήσουν οι Τούρκοι πολιορκώντας το.
2. Η Α’ Πολιορκία και το «Θαύμα» των Χριστουγέννων (1822)
Τον Οκτώβριο του 1822, ο Ομέρ Βρυώνης και ο Κιουταχής έφτασαν έξω από το Μεσολόγγι με 11.000 στρατό και πολιόρκησαν την πόλη. Ο Μάρκος Μπότσαρης κέρδισε 24 πολύτιμες ημέρες με εικονικές διαπραγματεύσεις. Η τελική επίθεση σχεδιάστηκε για τη νύχτα των Χριστουγέννων, όμως ο Γιάννης Γούναρης, ένας Έλληνας υπηρέτης του Ομέρ Βρυώνη, δραπέτευσε και προειδοποίησε τους Έλληνες. Οι Τούρκοι ηττήθηκαν συντριπτικά και ο Γούναρης πλήρωσε το θάρρος του με τη θυσία της οικογένειάς του.
3. Το Κεφαλόβρυσο και η Θυσία του Μπότσαρη (1823)
Οι Έλληνες οπλαρχηγοί, όπως ο Καραϊσκάκης, ο Τζαβέλας και ο Κώστας Μπότσαρης, διεκδικούσαν την αρχιστρατηγία και η διχόνοια απειλούσε τον αγώνα.Το 1823, ο Μάρκος Μπότσαρης έσκισε το δίπλωμα της στρατηγίας του, δηλώνοντας πως η αρχηγία κερδίζεται στη μάχη. Στις 8 Αυγούστου 1823, στο Κεφαλόβρυσο, ο Μάρκος έπεσε ηρωικά. Οι σύντροφοί του τον μετέφεραν στα χέρια έξω από το πεδίο της μάχης μέσα σε βαρύ θρήνο. Τάφηκε με τιμές στο Μεσολόγγι, αφήνοντας την πόλη «ορφανή» από τον αετό της. Ο τάφος του δεσπόζει σήμερα στον Κήπο των Ηρώων, αιώνιο σύμβολο ανιδιοτέλειας.
4. Η Διχόνοια που έτρωγε την Ελλάδα και το Πολιτικό Παρασκήνιο.
Το 1823-1824 η κόντρα Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου- Θεόδωρου Κολοκοτρώνη (παρά το γεγονός ότι είχε δίκιο) οδήγησε στον Εμφύλιο Πόλεμο. Ενώ οι Τούρκοι ετοιμάζονταν για τη μεγάλη επίθεση, οι Έλληνες είχαν δύο κυβερνήσεις και ενώ το Μεσολόγγι προετοιμαζόταν, η διχόνοια πλήγωνε την Επανάσταση . Ο Μαυροκορδάτος επέλεξε το Μεσολόγγι ως έδρα του για να ελέγχει τη Στερεά Ελλάδα και να αποτελεί την πύλη εισόδου για τον Λόρδο Μπάιρον και τα αγγλικά δάνεια. Από το Μεσολόγγι προσπαθούσε να μειώσει την επιρροή του Κολοκοτρώνη, ο οποίος τον αποκαλούσε υποτιμητικά «γραμματικό». Έτσι η κόντρα τους άφησε την πόλη χωρίς πόρους.
5. Ο Λόρδος Μπάιρον και η Διεθνοποίηση του Αγώνα (1824)
Το 1824, φτάνει στην πόλη του Μεσολογγίου ο βρετανός φιλέλληνας Λόρδος Μπάιρον, ο διασημότερος άνθρωπος της Ευρώπης. Διέθεσε την περιουσία του για την οχύρωση της πόλης. Ο θάνατός του στο Μεσολόγγι (19 Απριλίου 1824) από πυρετό συγκλόνισε τον πλανήτη. Οι Μεσολογγίτες κράτησαν την καρδιά του ως ιερό κειμήλιο. Μαζί του, εκατοντάδες φιλέλληνες από κάθε γωνιά της Ευρώπης πολέμησαν και πέθαναν στις ντάπιες, κάνοντας το Μεσολόγγι σύμβολο παγκόσμιας ελευθερίας.
Ο Σολωμός τον αποχαιρέτησε με τους στίχους:
«Λευτεριά, για λίγο πάψε/ Να χτυπάς με το σπαθί./ Τώρα σίμωσε και κλάψε/
Εις του Μπάιρον το κορμί».
6. Η Μεγάλη Πολιορκία και η Σύσφιξη του Κλοιού (1825-1826)
Τον Απρίλιο του 1825, ο Κιουταχής ξεκινά τη Β’ Πολιορκία. Η κατάσταση ανατράπηκε τον Δεκέμβριο με την άφιξη, μετά από πρόσκληση του Σουλτάνου, του Αιγύπτιου Ιμπραήμ Πασά. Ο αιγυπτιακός στρατός απέκλεισε ερμητικά τη λιμνοθάλασσα. Με την πείνα να θερίζει, οι αγωνιστές οδηγήθηκαν στην απόφαση για τη Μεγάλη Έξοδο.. Το σχέδιο της Εξόδου, το οποίο υπαγόρευσε ο Επίσκοπος Ιωσήφ Ρωγών στον Νικόλαο Κασομούλη στις 10 Απριλίου 1826, ήταν ένα λεπτομερές στρατιωτικό και θρησκευτικό έγγραφο που καθόριζε την τελευταία προσπάθεια των πολιορκημένων για ελευθερία.
7. Η Τραγωδία της Εξόδου και ο Χρήστος Καψάλης (1826)
Ξημερώματα Κυριακής των Βαΐων, η απόφαση παίρνεται: Έξοδος. Οι ήρωες όρμησαν προς την ελευθερία. Ο Δημήτριος Μακρής και ο Νότης Μπότσαρης οδηγούν τη Φρουρά. Χωρίζονται σε τρεις ομάδες. Οι ένοπλοι μπροστά, τα γυναικόπαιδα στη μέση. Ο Δημήτριος Μακρής, ο «βράχος» του Μεσολογγίου, ηγείται της μίας ομάδας. Το σύνθημα ήταν «Ελευθερία ή Θάνατος».
Ένας αυτόμολος προδότης όμως (Σέρβος ή Βούλγαρος) ειδοποίησε τον Ιμπραήμ και η μοιραία κραυγή «Πίσω στις ντάπιες!» παγίδευσε πολλούς στην πόλη και σφαγιάστηκαν στη συνέχεια. Όταν οι Τούρκοι εισέβαλαν στην πόλη, ο δημογέροντας Χρήστος Καψάλης ανατίναξε την πυριτιδαποθήκη, παρασύροντας στον θάνατο εχθρούς και αγωνιστές.
8. Ο Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ: Η «Πνευματική Καρδιά του Μεσολογγίου».
Ο Επίσκοπος Ιωσήφ υπήρξε ο στυλοβάτης της πόλης και μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της Ελληνικής Επανάστασης, άρρηκτα συνδεδεμένος με την ηρωική άμυνα και την Έξοδο του Μεσολογγίου. Μετά την Έξοδο, οχυρώθηκε στον Ανεμόμυλο, καθυστερώντας τον εχθρό. Ανατίναξε την αποθήκη για να μην παραδοθεί και θανατώθηκε με απαγχονισμό από τους Οθωμανούς στις 13 Απριλίου 1826.
9. Νικόλαος Κασομούλης: Ο Κοζανίτης Χρονικογράφος
Εμείς οι Κοζανίτες καμαρώνουμε για τον Νικόλαο Κασομούλη. Αν και κάποιες πηγές λένε ότι γεννήθηκε στη Σιάτιστα , στη διαθήκη του αναφέρεται ότι «γεννήθηκε στην Κοζάνη», όπουυπάρχει και το άγαλμά του στην πλατεία Ελευθερίας, έργο της γλύπτριας Αλίκης Χατζή και δωρεά του Συλλόγου Καζαντιών Αθήνας.
Ο Νικόλαος Κασομούλης έφτασε στο Μεσολόγγι το 1824 μαζί με τον οπλαρχηγό Νότη Μπότσαρη (θείο του Μάρκου). Είχε κατέβει από τη Μακεδονία αναζητώντας τρόπο να συνεχίσει τον αγώνα μετά την καταστολή της επανάστασης στον Όλυμπο και τη Χαλκιδική. Λόγω της μόρφωσής του, έγινε γραμματέας του Νότη Μπότσαρη και μέλος της στρατιωτικής διοίκησης, γι’ αυτό και γνώριζε τα πάντα “από μέσα” και ο άνθρωπος που κατέγραψε κάθε λεπτομέρεια της πείνας. Οι πολιορκημένοι έτρωγαν ποντίκια, σκύλους και χόρτα.
Ο Νικόλαος Κασομούλης ήταν ο πιο πιστός χρονικογράφος του Αγώνα. Στα «Ενθυμήματά» του περιγράφει τη νύχτα της Εξόδου με λέξεις που σου ραγίζουν την καρδιά. διασώζοντας για την ιστορία κάθε λεπτομέρεια της μαρτυρικής πολιορκίας.
Γράφει σχετικά: Οι συνθήκες διαβίωσης στο πολιορκημένο Μεσολόγγι
«Ερευνώντας με τη σειρά όλα τα σπίτια, βρήκαμε αρκετές ποσότητες αλεύρι. Αυτό μοιράστηκε μ’ ένα φλιτζάνι ως μέτρο. Εμοίρασαν κι από ένα φλιτζάνι κουκιά. Άρχισαν λοιπόν να σμίγουν αυτό το λίγο κουκί και αλεύρι στον τέντζερη και να βάνουν μέσα και καβούρια… Ένας γιατρός εμαγείρευσε το σκύλο του με λάδι, από το οποίον είχαμε αρκετό και επαινούσε το φαγί του ότι ήταν το πιο νόστιμο. Οι στρατιώτες τότε πια άρπαζαν οποιονδήποτε σκύλο ή γάτα έβρισκαν στο δρόμο. Όμως, από τις 15 του Μάη αρχίσαμε τις πικραλήθρες, χορτάρι της θάλασσας. Το βράζαμε πέντε φορές ως ότου έβγαινε η πικράδα και το τρώγαμε με ξίδι και λάδι σαν πατάτα αλλά και με ζουμί από καβούρια. Επιδοθήκαμε και στους ποντικούς και ήταν τυχερός αυτός που μπορούσε να πιάσει έναν. Βατράχια, δυστυχώς δεν βρίσκαμε. Από την έλλειψη τροφής αύξαιναν οι αρρώστιες: πονόστομος και αρθρίτιδα».
10. Τα «Παιδιά της Σαμαρίνας» και ο Καπετάν Φλώρος
Η προσφορά της Μακεδονίας σφραγίστηκε από τους 120 Σαμαριναίους υπό τον Καπετάν Φλώρο. Η θυσία τους γέννησε το τραγούδι: «Εσείς παιδιά απ’ τη Σαμαρίνα…». Από τους 120 γενναίους, μόλις 33 κατάφεραν να επιζήσουν. Για το Μεσολόγγι, ο Καπετάν Φλώρος συμβολίζει τη βοήθεια που έλαβε η «Ιερή Πόλη» από οπλαρχηγούς όλης της Ελλάδας (από τη Μακεδονία μέχρι την Πελοπόννησο) που έσπευσαν να θυσιαστούν για την ελευθερία.
11. Διονύσιος Σολωμός: Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι»
Στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» ο εθνικός μας ποιητής περιγράφει με συγκλονιστικό τρόπο την αντίθεση ανάμεσα στην ομορφιά της φύσης (που ανθίζει τον Απρίλιο) και τη δυστυχία των πεινασμένων αγωνιστών.
Ιδού οι πιο διάσημοι στίχοι:
«Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε,
κι όσα άνθια βγαίνουν και καρποί τόσα όπλα τούς καλούνε.»
Και για την τρομερή πείνα που τους βασάνιζε, γράφει:
«Έστησ’ ο Έρωτας χορό με τον ξανθόν Απρίλη,
κι η φύσις ηύρε την καλή και τη γλυκιά της ώρα…»
(Ενώ οι πολιορκημένοι έφτασαν στο σημείο να λένε:)
«Μια φούχτα χόρτο πικρό, μια φούχτα χόρτο μόνο…»
«Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει.
Λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.
Τα μάτια η πείνα εμαύρισε Στα μάτια η μάνα μνέει*
Στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:
“Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τι σ’ έχω γω στο χέρι;
Οπού συ μούγινες βαρύ κι ο Αγαρηνός* το ξέρει”».
12. Η ΘΥΣΙΑ ΚΑΙ Ο ΑΠΟΗΧΟΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ
Από τους 12.000 κατοίκους , μόνο 1.300-1.800 σώθηκαν. Περίπου 6.000 γυναικόπαιδα πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Αλεξάνδρειας και της Κωνσταντινούπολης .Ο Καποδίστριας δυο χρόνια αργότερα το 1828 έκανε τα πάντα για να τα αγοράσει και να τα φέρει πίσω, ωστόσο κατάφερε να φέρει κάποια από αυτά μόνο. Πολλά παιδιά δεν ξαναείδαν ποτέ την πατρίδα τους.
Η θυσία όμως αυτή συγκίνησε και ανάγκασε την Ευρώπη να κινηθεί υπέρ της Ελλάδας.
Η θυσία του Μεσολογγίου δεν ήταν απλώς ένα τραγικό τέλος, αλλά η σπίθα που ανάγκασε την Ευρώπη να περάσει από τη συμπάθεια στην άμεση δράση. Συγκεκριμένα, οι συνέπειες της Εξόδου ήταν οι εξής:
Διπλωματική Στροφή των Μεγάλων Δυνάμεων: Η φρίκη της σφαγής και της αιχμαλωσίας των γυναικόπαιδων προκάλεσε τέτοια κατακραυγή στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, που οι κυβερνήσεις της Μεγάλης Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας αναγκάστηκαν να παρέμβουν.
Πρωτόκολλο της Πετρούπολης (4 Απριλίου 1826): Σχεδόν ταυτόχρονα με την Έξοδο, η Ρωσία και η Βρετανία υπέγραψαν αυτό το κείμενο, το οποίο επιβεβαίωσε την πρόθεσή τους να μεσολαβήσουν για τη δημιουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Συνθήκη του Λονδίνου (6 Ιουλίου 1827): Η διπλωματική πίεση που ξεκίνησε από το Μεσολόγγι οδήγησε σε αυτή τη συνθήκη, όπου οι τρεις δυνάμεις αποφάσισαν να χρησιμοποιήσουν ακόμη και στρατιωτική βία για να επιβάλουν ανακωχή.
Ναυμαχία του Ναυαρίνου (20 Οκτωβρίου 1827): Αυτή ήταν η άμεση στρατιωτική συνέπεια της ευρωπαϊκής παρέμβασης. Ο στόλος των Μεγάλων Δυνάμεων κατέστρεψε τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο, σφραγίζοντας την τύχη της ελληνικής ανεξαρτησίας.
Έκρηξη του Φιλελληνισμού:
Οικονομική Βοήθεια: Στο Παρίσι και άλλες πόλεις, οι εισφορές εκτινάχθηκαν
Τέχνη και Λογοτεχνία: Κορυφαίοι καλλιτέχνες όπως ο Ευγένιος Ντελακρουά και ο Βίκτωρ Ουγκώ δημιούργησαν έργα που απαθανάτισαν τη θυσία, επηρεάζοντας βαθιά τους λαούς της Ευρώπης.
Η Ομολογία του Μέτερνιχ: Ακόμη και ο εχθρικός προς την Επανάσταση Αυστριακός καγκελάριος Μέτερνιχ αναγκάστηκε να παραδεχτεί προς τον Σουλτάνο: “Δυστυχώς, Μεγαλειότατε, μεσολάβησε το Μεσολόγγι”, εννοώντας ότι πλέον ήταν αδύνατο για τις κυβερνήσεις να παραμείνουν αμέτοχες.
Με λίγα λόγια, το Μεσολόγγι «πέθανε» για να γεννηθεί η ελεύθερη Ελλάδα μέσα από τη διεθνή αναγνώριση.
13. Ο Κήπος των ηρώων και οι επετειακές εκδηλώσεις (1826-2026).
Στο Μεσολόγγι, το προσκύνημα κορυφώνεται στον Κήπο των Ηρώων. Είναι το «πάνθεον» της Ελλάδας, ένας ιερός χώρος 14 στρεμμάτων που δημιουργήθηκε με εντολή του Καποδίστρια. Εκεί αναπαύονται τα οστά των ανώνυμων αγωνιστών στον κεντρικό Τύμβο, ενώ θα δούμε τον τάφο του Μάρκου Μπότσαρη, το μνημείο του Λόρδου Μπάιρον και τη στήλη των Σαμαριναίων.
Φέτος, συμπληρώνονται 200 χρόνια από την Έξοδο και ο Δήμος της Ιερής Πόλης ετοιμάζει εκδηλώσεις παγκόσμιας εμβέλειας. Το Σάββατο το βράδυ, θα τελεστεί η συγκλονιστική Αναπαράσταση της Ανατίναξης του Χρήστου Καψάλη, όπου μέσα σε απόλυτη σιωπή και κατάνυξη, η φλόγα της θυσίας θα φωτίσει ξανά τη λιμνοθάλασσα. Οι «Γιορτές Εξόδου» δεν είναι απλώς μια επέτειος· είναι η στιγμή που το Μεσολόγγι θυμίζει σε όλο τον πλανήτη ότι η ελευθερία κερδίζεται με αίμα και ομοψυχία.
14. Το Μήνυμα της Ενότητας (1826-2026)
Σήμερα στεκόμαστε μπροστά στα μνημεία των ηρώων για να υποσχεθούμε πως δεν θα ξεχάσουμε ποτέ. Μόνο ενωμένοι μεγαλουργούμε. Ας προσεγγίσουμε την Ιερή Πόλη με τον σεβασμό που της αξίζει.
Αιανή 4/4/2026
Τζέλλος Ν. Γεώργιος
