Ειδικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ – Να το πουν καθαρά: Data Center και καύση απορριμμάτων δεν θα περάσουν από το παράθυρο

Η διαβούλευση για το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΕΧΠ-ΑΠΕ) επιβεβαιώνει έρχεται να νομιμοποιήσει εκ των υστέρων μια πραγματικότητα που έχει ήδη διαμορφωθεί. Δεκαοκτώ χρόνια μετά το προηγούμενο Χωροταξικό Πλαίσιο του 2008 και αφού έχει ήδη συντελεστεί η μεγαλύτερη ενεργειακή αναδιάρθρωση της χώρας μετά το 2019, το νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ κατατίθεται όταν σχεδόν όλα έχουν ήδη αποφασιστεί.

Το πλέον αποκαλυπτικό στοιχείο είναι ότι το ίδιο το χωροταξικό εξαιρεί από τις νέες ρυθμίσεις όχι μόνο τα ήδη κατασκευασμένα έργα, αλλά και όσα διαθέτουν πλήρη φάκελο αδειοδότησης. Με άλλα λόγια, εξαιρεί σχεδόν το σύνολο των υφιστάμενων και ώριμων επενδύσεων. Στη Δυτική Μακεδονία, τα έργα ΑΠΕ που έχουν ήδη κατασκευαστεί ή βρίσκονται σε ώριμο στάδιο αδειοδότησης αντιστοιχούν περίπου στο 25% του εθνικού στόχου για το 2030¹. Το ερώτημα είναι εύλογο: γιατί θεσμοθετείται σήμερα ένα νέο χωροταξικό πλαίσιο, όταν η ενεργειακή χωροταξία της χώρας έχει ήδη διαμορφωθεί; Η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στα «ψιλά γράμματα» και ειδικότερα στα άρθρα 14 και 18.

Το άρθρο 14 ανοίγει τον δρόμο για Data Center

Με το άρθρο 14, τα πρώην λιγνιτικά πεδία χαρακτηρίζονται ως «Περιοχές Προτεραιότητας Ηλιακής Ενέργειας» και περιοχές με αυξημένες δυνατότητες διασύνδεσης στα ενεργειακά δίκτυα.

Πίσω από αυτή τη φαινομενικά τεχνική διατύπωση, η Δυτική Μακεδονία μετατρέπεται σε μια ενιαία ενεργειακή ζώνη, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις εγκατάστασης μεγάλων ενεργοβόρων βιομηχανικών δραστηριοτήτων.

Στην πράξη, η διάταξη αυτή διευκολύνει την εγκατάσταση Data Center στα πρώην ορυχεία, παρουσιάζοντάς τα ως δήθεν συμπληρωματικές ενεργειακές υποδομές που συνδέονται με φωτοβολταϊκά πάρκα και δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο Αντιπεριφερειάρχης Κοζάνης κ. Βύζας  χαρακτήρισε την περιβαλλοντική αδειοδότηση του σχεδιαζόμενου έργου ως «μέτριας δυσκολίας και μάλλον διαχειρίσιμη», ακριβώς επειδή η περιοχή διαθέτει ήδη ενεργειακές αδειοδοτήσεις.

Η δική μας θέση είναι ξεκάθαρη: ένα έργο τέτοιου μεγέθους δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως παράρτημα υφιστάμενων ενεργειακών εγκαταστάσεων. Οφείλει να υποβληθεί σε πλήρη περιβαλλοντική αδειοδότηση, ουσιαστική δημόσια διαβούλευση και αυστηρό κοινωνικό έλεγχο.

Το άρθρο 18 επαναφέρει την καύση απορριμμάτων

Εξίσου σοβαρές είναι οι προβλέψεις του άρθρου 18 παρ. 3, που επιτρέπουν εγκαταστάσεις βιοαερίου σε εξοφλημένα λιγνιτικά πεδία, υποβαθμισμένες περιοχές και εδάφη με υψηλό ρυπαντικό φορτίο.

Το Βιοαέριο δεν συγκαταλέγεται στις ΑΠΕ. Η αναφορά του στο εν λόγω άρθρο φωτογραφίζει ευθέως εγκαταστάσεις ενεργειακής αξιοποίησης απορριμμάτων, δηλαδή καύσης σκουπιδιών. Μια δραστηριότητα που η τοπική κοινωνία έχει απορρίψει κατηγορηματικά επιχειρείται να επανέλθει μέσω χωροταξικών προβλέψεων και τεχνικών διατυπώσεων.

Η θέση μας είναι σαφής: η Δυτική Μακεδονία δεν πρόκειται να γίνει ούτε χώρος συγκέντρωσης ούτε χώρος καύσης απορριμμάτων της χώρας.

Απουσία κοινωνικής δικαιοσύνης και ενεργειακής δημοκρατίας

Το μεγαλύτερο έλλειμμα του νέου ΕΧΠ-ΑΠΕ είναι ότι δεν απαντά στο βασικό ερώτημα της μεταλιγνιτικής εποχής:

Ποιο είναι το όφελος για τις τοπικές κοινωνίες που επί δεκαετίες σήκωσαν το βάρος της ηλεκτροπαραγωγής της χώρας;

Αντί να προβλέπει μηχανισμούς αναδιανομής του οφέλους, ενίσχυση των ενεργειακών κοινοτήτων, προστασία της παραγωγικής γης και ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών, περιορίζεται στη νομιμοποίηση των ήδη τετελεσμένων.

Αγνοεί πλήρως την έννοια της ενεργειακής δημοκρατίας και τις κοινωνικές συνέπειες της ενεργειακής μετάβασης.

Το χωροταξικό δεν είναι απλώς ένας χάρτης. Πολύ περισσότερο δεν είναι ουδέτερο τεχνικό εργαλείο. Σύμφωνα με το Σύνταγμα, ο χωροταξικός σχεδιασμός οφείλει να υπηρετεί τη βιώσιμη ανάπτυξη, την κοινωνική συνοχή, την ισόρροπη ανάπτυξη των περιοχών και το δημόσιο συμφέρον.

Η ευρωπαϊκή πολιτική σχεδιάστηκε ώστε το όφελος της μετάβασης να επιστρέφει στις τοπικές κοινωνίες, στους πολίτες, στους παραγωγικούς φορείς και στις ενεργειακές κοινότητες. Στην Ελλάδα συνέβη το αντίθετο: το μεγαλύτερο μέρος του οφέλους συγκεντρώθηκε σε λίγους ισχυρούς ενεργειακούς ομίλους, ενώ οι τοπικές κοινωνίες έμειναν στο περιθώριο.

Η Δυτική Μακεδονία παραμένει απροστάτευτη

Παρά τον πρωτοφανή βαθμό συγκέντρωσης έργων ΑΠΕ, η Δυτική Μακεδονία δεν αναγνωρίζεται ως ειδική χωρική κατηγορία υπερκορεσμού, ούτε προβλέπονται πρόσθετοι περιορισμοί και δικλείδες προστασίας. Δεν  κατατάσσετε  στις ειδικές περιοχές του άρθρου 4 (Χωρική κατηγοριοποίηση της Χώρας).

Την ίδια στιγμή, η Περιφέρεια κινδυνεύει να χάσει έναν ακόμη κρίσιμο παραγωγικό πυλώνα: τη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Η καλλιεργήσιμη γη καταλαμβάνεται από ενεργειακές εγκαταστάσεις σε έκταση που προσεγγίζει τριπλάσια επίπεδα από εκείνα που προβλέπει το θεσμικό πλαίσιο, χωρίς να έχει προηγηθεί ουσιαστικός δημόσιος διάλογος. Δυστυχώς το Ειδικό χωροταξικό αντιμετωπίζει το πρόβλημα με την λογική ότι έγινε – έγινε.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι στο νέο ΕΧΠ-ΑΠΕ η λέξη «βοσκότοπος» απουσιάζει πλήρως. Δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη προστασίας των βοσκήσιμων γαιών, την ώρα που η κτηνοτροφία δέχεται ασφυκτικές πιέσεις από τη συνεχή επέκταση των ενεργειακών εγκαταστάσεων. Σχέδια Διαχείρισης Βοσκοτόπων δεν εκπονήθηκαν στη Χώρα και ειδικά αυτό της Δυτικής Μακεδονίας, με εντολή του αρμόδιου Υπουργείου, σταμάτησε στη φάση υπογραφής σύμβασης το 2024, ενώ μέχρι σήμερα η Περιφερειακή Αρχή δεν έχει δώσει καμία πειστική εξήγηση για τη διακοπή της διαδικασίας.

Παράλληλα, η εξαίρεση των αντλησιοταμιεύσεων από το παρόν χωροταξικό πλαίσιο δημιουργεί εύλογα ερωτήματα για τη μελλοντική διαχείριση των υδατικών πόρων και για το ποιος θα έχει τελικά προτεραιότητα στη χρήση τους.

Η θέση μας

Το νέο Ειδικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ:

• έρχεται κατόπιν εορτής
• δεν αγγίζει τα ήδη διαμορφωμένα τετελεσμένα των ΑΠΕ και εξαιρεί τις αντλησιοταμιεύσεις
• δημιουργεί παράθυρα για εγκατάσταση Data Center και καύση απορριμμάτων
• αφήνει απροστάτευτη την παραγωγική γη και την κτηνοτροφία
• αγνοεί τις κοινωνικές επιπτώσεις της μετάβασης
• δεν διασφαλίζει ουσιαστικό όφελος για τις τοπικές κοινωνίες.

Η Δυτική Μακεδονία δεν μπορεί να μετατραπεί ούτε σε αποικία Data Center ούτε σε κέντρο καύσης απορριμμάτων.

Δεν μπορεί να συνεχίσει να σηκώνει δυσανάλογα βάρη στο όνομα της ενεργειακής μετάβασης, χωρίς κοινωνικό όφελος, χωρίς πολυλειτουργική ανάπτυξη και χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον της.

Η περιοχή έχει ήδη πληρώσει βαρύ τίμημα στο όνομα της ενέργειας.

Δεν θα επιτρέψουμε να παιχτεί ακόμη ένα παιχνίδι στις πλάτες των πολιτών, πίσω από ασαφείς διατυπώσεις, θεσμικά τεχνάσματα και χωροταξικές προβλέψεις που επιχειρούν να περάσουν από το παράθυρο όσα δεν μπορούν να περάσουν από την πόρτα.

Υποσημείωση: τα ως άνω προτάθηκαν από την Παράταξη μας στο Περιφερειακό Συμβούλιο. Εφόσον δεν συμπεριληφθούν στο ενιαίο κείμενο της Περιφερειακής Αρχής για τη Διαβούλευση, θα κατατεθούν ως ξεχωριστή πρόταση της Παράταξης ΕΛΠΙΔΑ.

Γεωργία Ζεμπιλιάδου

Περιφερειακή Σύμβουλος

Επικεφαλής του Συνδυασμού «ΕΛΠΙΔΑ»