Με αφορμή της κυκλοφορίας του βιβλίου του «Η ρασοφορία του έγγαμου κλήρου, Ιερατική ταυτότητα και ιδιωτική ζωή του κληρικού», ο Πρωτοπρεσβύτερος Νικόλαος Γ. Κοντός ανοίγει τη συζήτηση γύρω από ένα ζήτημα που αγγίζει όχι μόνο την εκκλησιαστική παράδοση, αλλά και την ίδια την καθημερινότητα του έγγαμου κληρικού. Συνδυάζοντας τη θεολογική και νομική προσέγγιση με την προσωπική εμπειρία, θέτει ερωτήματα για τα όρια ανάμεσα στη δημόσια ιερατική ιδιότητα και την ιδιωτική ζωή, για τη διαρκή ορατότητα του κληρικού και τις συνέπειές της στην προσωπική και οικογενειακή του ζωή, αλλά και για τη θέση της Εκκλησίας απέναντι στις ανάγκες της σύγχρονης κοινωνίας.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τα ερεθίσματα που τον οδήγησαν στη συγγραφή του βιβλίου, για στερεότυπα και αντιλήψεις που, κατά την άποψή του, χρειάζεται να επανεξεταστούν, και για την ανάγκη ενός ουσιαστικού διαλόγου γύρω από την ταυτότητα και τον ρόλο του έγγαμου κληρικού σήμερα.
Ερωτήσεις: Φιλιώ Μπτούρη
-Γράφετε για ένα αμφιλεγόμενο θέμα, «Η ρασοφορία του έγγαμου κλήρου»· τι σας ώθησε στο να θίξετε το ζήτημα αυτό;
Για να ασχοληθώ με το ζήτημα της ρασοφορίας των εγγάμων μου έδωσαν έναυσμα τα εξής : α) Η καθημερινότητά μου. Στην αρχή της ιερατικής μου ζωής άρχισα να βιώνω εγώ και η οικογένειά μου το βάρος της συνεχούς ορατότητας του κληρικού και της οικογένειάς του, κάτι που από πριν δεν γίνεται αντιληπτό από τους υποψηφίους κληρικούς. Τα συνεχή και αδιάκριτα βλέμματα, τα σχόλια και τους ψίθυρους, τις ύβρεις και τις ενίοτε τις επιθέσεις τρίτων, και το ότι ποτέ δεν είσαι ένας απλός άνθρωπος οικογενειάρχης και πατέρας, αλλά πάντοτε ένας κληρικός, που από μόνο του είναι προβληματικό. β) Η αποκτούμενη σταδιακά επιστημονική γνώση και ειδίκευση τόσο από τις γενικές ακαδημαϊκές μου σπουδές όσο και από τις μελέτες μου στο ζήτημα αυτό. γ) Η καθημερινή πρακτική όλων ανεξαιρέτως των κληρικών και δη των εγγάμων, που αφενός μεν όλοι αναζητούν διεξόδους μακριά από τις έδρες τους για να αφαιρέσουν το ράσο και να ζήσουν απλά απαρατήρητοι, αφετέρου δε (καθώς έχω διενεργήσει και σχετική έρευνα με συνεντεύξεις πολλών κληρικών) όλοι έχουν άσχημες εμπειρίες από τη συνεχή ρασοφορία. Και τέλος δ) το καθοριστικό για εμένα ήταν όταν πριν από τέσσερα χρόνια εκτός Κοζάνης ως ρασοφορών κακοποιήθηκα από ομάδα νεαρών, απλά επειδή είδαν ότι ήμουν κληρικός λόγω της ρασοφορίας, και έκτοτε πάσχω από Μετατραυματική Αγχώδη Διαταραχή, η οποία επιβάλλει να κυκλοφορώ χωρίς ράσο (μάλιστα έχω ήδη θέσει επίσημα το θέμα στη Μητρόπολή μου για να διευθετηθεί αρμοδίως και εκκλησιαστικώς). Έτσι από το τραύμα από το οποίο υποφέρω αισθάνθηκα την ευθύνη να συμβάλλω, ώστε να μην υπάρξει άλλος κληρικός που να υποστεί τόση και τέτοια τραυματική εμπειρία και ταλαιπωρία όπως εγώ.
-Στο εξώφυλλο διαβάζουμε πέρα από τη ρασοφορία, και για την «ιερατική ταυτότητα και την ιδιωτική ζωή του κληρικού»· πού τελειώνει η δημόσια ιδιότητα του ιερέα και πού αρχίζει η προσωπική του ζωή;
Αυτό το θέμα που ρωτάτε είναι και το κομβικό στην θεώρηση της προβληματικής που θέτω. Η κλασική άποψη θέλει τον κληρικό να μην έχει ιδιωτική ζωή, καθώς τον θεωρεί αφιερωμένο στην Εκκλησία. Αυτό σαφώς και ισχύει για αγάμους, όχι όμως με τον ίδιο τρόπο για τους εγγάμους. Είναι αφιερωμένος και ο έγγαμος στην Εκκλησία, αλλά όχι σε σημείο που αίρεται (και μάλιστα με συναίνεσή του υποτίθεται) το δικαίωμά του στην ιδιωτική ζωή, όπως αίρεται για τον μοναχό, όταν προσέρχεται στην ιεροσύνη έγγαμος και πιθανόν και με τέκνα. Είναι απαραίτητο πλέον, και για να προσελκύσουμε νέους κληρικούς, αυτά να τα ορίσουμε ξεκάθαρα και να θεωρήσουμε το αυτονόητο, ότι η ιεροσύνη δεν εξαλείφεται, ούτε αδρανεί ακόμα και όταν πίνεις καφέ ή παίζεις με τα παιδιά σου στο πάρκο (όπως δεν εξαλείφεται και η ιατρική ιδιότητα του ιατρού που παίζει με τα δικά του παιδιά πιο κει), αλλά όπως στον καθένα, έτσι και στον έγγαμο κληρικό πρέπει να αναγνωρίσουμε και να του δώσουμε χρόνο να βρίσκεται εκτός εκκλησιαστικής υπηρεσίας και καθηκόντων, όποτε τω όντι είναι εκτός υπηρεσίας και καθηκόντων. Μάλιστα αυτό που λέω ισχύει σε όλες τις ορθόδοξες χώρες όλης της οικουμένης, εκτός της Ελλάδας…
-Πώς επηρεάζει η διαρκής ορατότητα του κληρικού ως «ιερέα» την καθημερινότητα της οικογένειάς του;
Η ορατότητα της οποιασδήποτε ιδιότητας με το να φέρεις σε κοινή θέα στολή, απαιτεί από τον φέροντα αυτήν ανταπόκριση σε συγκεκριμένα καθήκοντα, αποφυγή συμπεριφορών που δε συνάδουν με την ιδιότητα, επαγρύπνηση για ανάληψη ευθύνης, ή πρωτοβουλίας όσο είσαι σε υπηρεσία, με αντίστοιχες απαιτήσεις από τον πολίτη-πιστό για χάρη του οποίου φέρω τη στολή και εν τέλει την ιδιότητα. Έτσι ο φέρων την στολή είναι σε θέση ανταπόκρισης ενός ρόλου και μίας ιδιότητας, πράγμα που απαιτεί την θέση πτυχών της προσωπικότητάς του στο παρασκήνιο. Συνακόλουθα ο πολίτης-πιστός έχει δικαίωμα στο χρονικό πλαίσιο της υπηρεσίας που δηλώνεται με την περιβολή να απαιτήσει πράξεις, να απασχολήσει, να κρίνει κτλ. Για τον λόγο αυτό σε όλους τους ένστολους λειτουργούς είναι σαφή και ορισμένα το όρια της υπηρεσίας και της ιδιωτικής ζωής, καθώς το αντίθετο είναι βάναυσο και τραυματικό. Πόσο μάλλον στον κληρικό από τον οποίο ο πιστός έχει και (κακώς εννοείται) και απαίτηση και συνακόλουθα κρίση και για τις κατεξοχήν ιδιωτικές του στιγμές, καθώς υποτίθεται ότι θα πρέπει ο κληρικός να φέρει τη στολή του ακόμα και όταν βγαίνει ένα ρομαντικό δείπνο– ραντεβού με τη γυναίκα του… ρωτήστε, ή παρατηρήστε πόσοι κληρικοί πιάνουν από το χέρι τη γυναίκα τους όταν περπατάνε μαζί; Κανένας, γιατί κάτι τέτοιο, και όντως έτσι είναι, δε συνάδει με τη φέρουσα στολή που παραπέμπει στο πένθος.
-Αναφέρεστε στο βιβλίο στη διάκριση ανάμεσα στον έγγαμο κληρικό και τον μοναχό. Κατά πόσο θεωρείτε ότι η σημερινή αντίληψη για το ράσο του έγγαμου ιερέα έχει επηρεαστεί από τη μοναχική παράδοση;
Το αναφέρω πιο διεξοδικά στη μελέτη μου, αλλά η αντίληψή μας για τη ρασοφορία του εγγάμου κλήρου έχει επηρεαστεί κατά απόλυτο τρόπο από την επικράτηση του μοναχικού προτύπου στην κατά κόσμον Εκκλησία, όπως και από την πληθώρα αγάμων (Αρχιμανδριτών) που υπηρετούν στις ενορίες. Αυτό έχει ταυτίσει την έννοια, αλλά και την εικόνα του μοναχού με την έννοια και την εικόνα του εγγάμου κληρικού, που ανέκαθεν στην Εκκλησία ήταν με κάθε τρόπο διακριτά!
-Σε ένα σημείο του βιβλίου αναφέρετε ότι ήδη από τον 5ο αιώνα υπήρχε η άποψη πως ο κληρικός θα πρέπει να ξεχωρίζει όχι από το ένδυμά του, αλλά από «τη μόρφωση, τη συμπεριφορά και τη διδασκαλία». Πιστεύετε ότι αυτή η σκέψη έχει κάτι να μας πει για την Εκκλησία του σήμερα;
Καταρχήν αυτό είναι πατερική άποψη και πάγια εκκλησιολογία της Εκκλησίας. Δυστυχώς πολλοί λόγοι κοινωνικοί και ιστορικοί, που δεν είναι της παρούσης, μετέτρεψαν την ιεροσύνη από λειτούργημα σε αποκατάσταση και μάλιστα άνευ απαραίτητης, ή ελάχιστης έστω, κατάρτισης. Η Εκκλησία (τουλάχιστον η Ορθόδοξη στην Ελλάδα) είναι ο μόνος θεσμός που αλιεύει τα «στελέχη» του (εννοώ τους λειτουργούς εδώ) από οποιαδήποτε δεξαμενή και χωρίς επιμόρφωση, χωρίς κατάρτιση εν μια νυκτί με τη χειροτονία τα μεταποιεί σε ηγέτες και ποιμένες που δικαιούνται πλέον να μιλάνε ως αυθεντίες και όλοι οι υπόλοιποι υποχρεούνται σε υπακοή. Φαίνεται ότι αυτό αλλάζει πλέον με τις Σ.Μ.Υ.Κ. και δόξα τω Θεώ!
-Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ορθόδοξη Εκκλησία στην προσπάθειά της να συνομιλήσει με τη σύγχρονη κοινωνία;
Να αντιληφθούμε ότι η αναζήτηση του απολωλότος είναι δική μας ευθύνη. Να πάψουμε να θεωρούμε εαυτούς αυθεντίες και a priori σωστούς. Και να ξεκολλήσουμε από ένα τεράστιο εκκλησιολογικό σφάλμα μας, την έννοια της Παράδοσης! Ξέρετε η Παράδοση στην Ορθόδοξη Εκκλησία δεν είναι το σύνολο κανόνων, εθίμων κ.λπ. που μας παρέδωσαν οι παλαιότεροι με μόνο σκοπό να τα διαφυλάξουμε, χωρίς να παράξουμε και εμείς Παράδοση για τους επόμενους. Αυτό είναι Μουσείο και όχι Εκκλησία. Παράδοση είναι το χαρακτηριστικό, ή μάλλον η ικανότητα της Εκκλησιάς να είναι σε ζύμωση με την κοινωνία, να προσλαμβάνει τον κόσμο, το καινοτόμο και το σύγχρονο που η κοινωνία παράγει, να το εγκολπώνει και να το αποδίδει ως υλικό σωτηρίας που συμβάλλει στην ολοκλήρωση του μυστηρίου της Θείας Οικονομίας.
-Με την κυκλοφορία του βιβλίου, εν τέλει, αποσκοπείτε στο να αλλάξει κάτι στην Εκκλησία ως προς τη ρασοφορία ή να ανοίξει ένας διάλογος για το πώς αντιλαμβανόμαστε σήμερα τον έγγαμο κληρικό;
Έχω δύο ξεκάθαρους σκοπούς, που έχουν να κάνουν και με το πώς πλέον αντιλαμβάνομαι και τη θέση μου και την αποστολή ως κληρικός. Αφενός μεν να συμβάλλω σε αυτό που εγώ ονομάζω εξυγίανση του εγγάμου κλήρου, ήτοι την απαλλαγή των εγγάμων από τύπους και στερεότυπα που μας φορτώθηκαν από άλλους λόγους και όχι από λόγους ουσίας και έχουν ως αποτέλεσμα όχι μόνο να πάσχει η σύγχρονη ιερατική οικογένεια, αλλά και να μην έχουμε προσέλευση νέων, ικανών και μορφωμένων κληρικών. Και έπειτα μέσω αυτού του εύκολου και απλού θέματος στην ανάλυσή και την αντιμετώπισή του, αλλά χρωματισμένου ως ταμπού για όλους μας, θέλω να καταδείξω την ανάγκη για την Εκκλησία μας (που αποτελείται από τον κλήρο και το λαό σε αγαστή αμοιβαιότητα) να επανεύρει την τόλμη στο θεολογικό της λόγο, έστω στην ποιμαντική εκφορά αυτού. Να καταδείξω την ανάγκη εκσυγχρονισμού της Εκκλησίας, ως θεσμού που διακονούν άνθρωποι και που εν τέλει υπηρετεί ανθρώπους εν τω κόσμω και που είναι κάτι διαφορετικό από την εκκοσμίκευση. Σημειολογικά η ρασοφορία των εγγάμων, που επανέρχεται πάγια ως αίτημα ανά εικοσαετία περίπου, για εμένα θα αποτελέσει το εφαλτήριο της συνάντησής μας με τον σύγχρονο άνθρωπο και δη τον νέο, ο οποίος μας έχει γυρίσει την πλάτη, αλλά έχει παράπονο από εμάς, καθώς κοιτάει, ψάχνει, αλλά δεν βρίσκει στους κόλπους μας κάτι που να τον εμπνέει, καθώς μετέχουμε της αλήθειας μεν, αλλά δυστυχώς οι «άνθρωποι της Εκκλησίας» δεν είμαστε μάρτυρες της αλήθειας αυτής.
